Phạm Thị Lan, Võ Văn Long, Lưu Quốc Thắng, Đặng Kim Thanh, Ngô Thị Kiếu Dương, Nguyễn Thị Bích Hồng, Nguyễn Thị Thủy.

1. Đặt vấn đề

Dừa là cây có dầu đa niên, là nguyên liệu để chế biến dầu và những sản phẩm từ dầu dùng trong thực phẩm có giá trị kinh tế cao. Ngoài những sản phẩm chính là cơm dừa, dầu dừa, các sản phẩm khác của cây dừa nói chung và của quả dừa nói riêng như xơ dừa, gáo dừa, nước dừa, lá dừa, gỗ dừa đã chế biến thành rất nhiều sản phẩm có giá trị kinh tế cao phục vụ cho xuất khẩu và tiêu dùng nội địa như: Xơ dừa dùng làm thảm, nệm, lưới sinh thái. Bụi xơ dừa có thể sử dụng làm đất sạch, trồng cây, làm phân bón, chất giữ ẩm, chống xói mòn. Gáo dừa là nguồn nguyên liệu chế biến than hoạt tính có giá trị sử dụng cao trong các ngành chế biến công nghiệp (tẩy màu, tẩy mùi, xử lý ô nhiễm). Nước dừa là nước uống bổ dưỡng tinh khiết có thể thay thế cho các loại nước uống tổng hợp. Thân cây dừa có thể dùng làm vật liệu xây dựng, hoặc sản xuất các mặt hàng gia dụng như bàn ghế, tủ giường. Lá dừa, gié hoa dừa, gỗ dừa sản xuất thành các mặt hàng thủ công mỹ nghệ có giá trị xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, được người tiêu dùng ưa chuộng.

Hiện nay, đứng trước nguy cơ biến đổi khí hậu theo chiều hướng bất lợi cho toàn nhân loại: hạn hán, bão tố, mực nước biển dâng, gây thiệt hại nặng nề cho nhiều nước trên thế giới. Theo đánh giá của Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc (UNDP), Việt Nam nằm trong top 5 nước đứng đầu thế giới dễ bị tổn thương nhất đối với biến đổi khí hậu, ảnh hưởng lớn đến sinh trưởng, phát triển của một số cây ăn quả. Trong các loại cây trồng, cây dừa được coi là một trong những cây trồng có nhiều lợi thế, vì cây dừa có thể chịu được hạn hán, lũ lụt lâu hơn hầu hết các loại cây ăn quả khác. Cây dừa còn  có thể chịu được độ mặn lên tới 10 ‰. Chính vì vậy, trong vài năm trở đây, vị thế của cây dừa càng được khẳng định, diện tích trồng dừa trên cả nước tăng nhanh Bến Tre là tỉnh có diện tích dừa lớn nhất cả nước, năm 2001, diện tích dừa toàn tỉnh chỉ đạt 35.540 ha, năm 2010, diện tích dừa lên đến 50.000 ha (tăng 41% chỉ trong vòng 9 năm). Trà Vinh là tỉnh có diện tích dừa đứng thứ hai sau Bến Tre (đạt 12.000 ha), chiến lược của tỉnh vào năm 2015, diện tích vườn dừa chuyên canh lên 16.000 ha và cho sản lượng trên 17,6 triệu quả. Tiền Giang đã mạnh dạn phá bỏ diện tích vườn cây ăn trái kém hiệu quả chuyển sang trồng dừa. Trong năm 2008 Tiền Giang đã trồng mới thêm 404 ha dừa dưới dạng chuyên canh, nâng tổng diện tích cây dừa trong tỉnh lên hơn 10.662 ha, với sản lượng gần 70.000 tấn/năm.

Như vậy, chỉ tính riêng Bến Tre, Tiền Giang và Trà Vinh, trung bình mỗi năm cần khoảng 500.000 cây dừa giống (tương đương 20 tỷ đồng) để phát triển vườn dừa mới và cải tạo vườn dừa tạp. Ngoài một số ít giống lai như JVA1, JVA2, các giống dừa chủ lực hiện nay vẫn là các giống dừa bản địa như Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo, vì các giống này dễ trồng, không đòi hỏi thâm canh cao như các giống lai, lại thích nghi lâu đời với điều kiện sinh thái ở Việt Nam. Tuy nhiên, hiện nay cây dừa vẫn chưa được nhà nước công nhận và đưa vào danh mục cây trồng chính, trong khi có tới 5 triệu người dân đang sống nhờ vào nghề trồng và chế biến các sản phẩm từ dừa. Cây dừa chưa được đầu tư đúng mức, cũng như chưa có cơ sở pháp nhân để thương mại hóa giống dừa, dẫn đến người trồng dừa, người nghiên cứu, người thương mại giống dừa gặp nhiều khó khăn. Để giải quyết vấn đề này, trong năm 2009-2010, Viện Nghiên cứu Dầu và Cây có dầu phối hợp với một số tỉnh trồng dừa trọng điểm thực hiện đề tài: “Kết quả nghiên cứu sinh trưởng phát triển và hiện trạng sản xuất 4 giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo”

2. Mục tiêu của đề tài: 4 giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo” được công nhận chính thức

3. Kết quả đạt được

Ngày 19 tháng 5 năm 2011, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ra quyết số 242/ QĐ -TT-CCN công nhận chính thức 4 giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo cho các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải Nam Trung bộ, các vùng có điều kiện tương tự.

Ngày 27 tháng 7 năm 2011/7/2011, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ra thông tư số 51/2011/TT-BNNPTNT về việc Ban hành “Danh mục bổ sung các giống cây trồng được phép sản xuất, kinh doanh ở Việt Nam”, trong đó có 4 giống dừa (Ta Dâu Xiêm, Ẻo), dựa trên những đặc tính nông sinh học nổi bật và hiện trạng sản xuất của các giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo như sau:

3.1. Đặc điểm nông nông sinh học nổi bật của 4 giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo

* Giống dừa Ta thuộc nhóm dừa cao, là giống dừa lấy dầu bản địa của Việt Nam, có hoa tự đồng chu, thụ phấn gián tiếp, gốc và thân cây to, sẹo lá trên thân dày, cây nhiều lá (28-33 lá), tán lá phân bố đều. Chiều dài cuống hoa ngắn (38-49cm). Thời gian từ khi trồng tới khi ra hoa khoảng 4-5 năm vùng ĐBSCL và từ 6-7 năm vùng DHNTB. Năng suất quả/cây/năm đạt từ 29-35 quả vùng DHNTB và từ 68-70 quả vùng ĐBSCL. Hình dạng quả tròn, có 3 khía. Hình dạng hạt tròn đáy phẳng. Khối lượng quả lớn (2.100g -2.300g), vỏ dày, khối lượng hạt lớn (1.300g -1.500g). Khối lượng cơm dừa lớn (515g -566g), độ dày cơm dừa cao (1,0cm -1,1cm), năng suất cơm dừa khô/ha cao (964 kg -2.402 kg cơm dừa khô/ha/năm), hàm lượng dầu cao (49 - 59%), năng suất dầu/ha/năm cao (ở Tiền Giang và Bến Tre đạt 2.085 kg -2.402 kg, so với cao Tây Phi 2.092 kg), có sự hiện diện của  các axit béo cơ bản đặc trưng cho dầu dừa, trong đó axit lauric bão hoà với 12 carbon chiếm hàm lượng rất cao (47,1 % – 51,3 %).

* Giống dừa Dâu thuộc nhóm dừa cao, là giống dừa lấy dầu bản địa của Việt Nam, có hoa tự đồng chu, thụ phấn bán trực tiếp, gốc và thân cây to, sẹo lá dày, nhiều lá (26-34 lá), tán lá phân bố đều. Chiều dài cuống hoa ngắn (45 -52cm). Thời gian từ khi trồng tới khi ra hoa từ 4-5 năm (vùng ĐBSCL và từ 6-7 năm vùng DHNTB. Năng suất quả/cây/năm đạt từ 30-32 quả vùng DHNTB và từ 67-79 quả vùng ĐBSCL. Hình dạng quả tròn đến hơi dài, không có khía. Khối lượng quả lớn (1.800g - 2.000g), xơ mỏng. Khối lượng hạt lớn (1.000g -1.300g). Khối lượng cơm dừa lớn (484g -570g). cơm dừa dày (0,9cm -1,1cm). Năng suất dầu/ha cao (ở Tiền Giang và Bến Tre đạt 1.994 kg -2.419 kg so với giống dừa Cao Tây Phi 2.092 kg), hàm lượng dầu cao (59 - 65%), có sự hiện diện của  các axit béo cơ bản đặc trưng cho dầu dừa, trong đó axit lauric bão hoà với 12 carbon chiếm hàm lượng rất cao (44,3 % – 50,6 %),

* Giống dừa Xiêm (giống dừa uống nước) thuộc nhóm dừa lùn của Việt Nam, có hoa tự đồng chu, thụ phấn trực tiếp, thân thấp hình trụ, sẹo lá khít, tốc độ tăng trưởng chiều cao chậm, tổng số hoa cái/chùm tương đương lùn vàng Mã Lai (23 – 26 hoa so với lùn vàng Mã Lai 23 hoa), năng suất quả/cây/năm cao (114 -117 quả, so với 85 quả của lùn vàng Mã Lai), khối lượng quả lớn (từ 913g -916 g/quả, so với lùn vàng Mã Lai 816g/quả), hàm lượng glucid trong nước dừa đạt 6,8 g/100ml, cao gấp 2,5 lần so với lùn vàng Mã Lai 2,7g/100ml). Ngoài ra, còn có một số khoáng chất (như canxi, Manhê, kali) và vitamin C, giúp tăng cường sức đề kháng và chống lão hóa cho cơ thể. 

* Giống dừa Ẻo (giống dừa uống nước) thuộc nhóm dừa lùn của Việt Nam, có hoa tự đồng chu, thụ phấn bán trực tiếp, thân thấp hình trụ, sẹo lá khít, tốc độ tăng trưởng chiều cao chậm, tổng số hoa cái/chùm cao hơn lùn vàng Mã Lai (30 – 37 hoa so với lùn vàng Mã Lai 23 hoa), năng suất quả/cây/năm cao (210-270 quả, gấp 2,4-3.1 lần so với lùn vàng Mã Lai 86 quả), hàm lượng glucid trong nước dừa đạt 6,5 -7,0 g/100ml, cao gấp 2,4 lần – 2,6 lần so với lùn vàng Mã Lai 2,7g/100ml). Ngoài ra, còn có một số khoáng chất (như canxi, Manhê, kali) và vitamin C, rất tốt cho sức khỏe.

3.2. Hiện trạng sản xuất:

 -  Hiện tại, Viện Nghiên cứu Dầu và Cây có dầu đã bình tuyển được:

 *  9.846 cây dừa Ta đầu dòng tại các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Tiền Giang, Bến Tre và Trà Vinh. Những cây đầu dòng được bình tuyển, có năng suất đạt từ 72 - 98 quả/cây/năm, gấp 35 % -106% so với các cây trong quần thể tự nhiên được khảo sát,

*  1.968 cây dừa Dâu đầu dòng có năng suất từ 75 – 99 quả/cây/năm (gấp từ 19 % đến 134 % so với các cây trong quần thể tự nhiên được khảo sát,

* 900 cây dừa Xiêm đầu dòng có  năng suất quả/cây/năm đạt từ 150 – 158 quả, cao hơn từ 32% - 35%,

* 254 cây dừa Ẻo đầu dòng, so với năng suất của các giống dừa trong quần thể tự nhiên được khảo sát,

- Viện Nghiên cứu Dầu và Cây có dầu đã trồng được 2,0 ha vườn dừa giống gốc dừa Ta, dừa Dâu và 7,0 ha vườn dừa giống gốc dừa Xiêm dừa Ẻo cơ sở của Viện (Trung tâm dừa Đồng Gò và Trung tâm giống Trảng Bàng), nhằm cung cấp cây giống tốt cho sản suất.

- Ngoài ra, Viện đã bàn giao danh sách các cây dừa đầu dòng được bình tuyển cho Sở NN & PTNT các tỉnh, phối hợp cùng Viện tiếp tục chăm sóc, lưu giữ, khai thác có hiệu quả các nguồn gen cây dừa nói trên.

- Đã xây dựng được các quy trình kỹ thuật trồng cho các giống dừa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo phục vụ công tác tập huấn và chỉ đạo kỹ thuật trong sản xuất.

Tóm lại, 4 giống dừa bản địa Ta, Dâu, Xiêm, Ẻo được Bộ NNH&PTNT công nhận chính thức và bổ sung vào danh mục các cây trồng đượcc phép sản xuất kinh doanh tại Việt Nam, góp phần quan trọng trong việc hoàn chỉnh cơ sở pháp lý, giúp cho công tác bảo tồn, lưu giữ và phát triển bền vũng nguồn gen các giống dừa nói trên.